Persijsko carstvo su grčki istoričari ocrnjivali, a evrocentrično shvatanje istorije ga je previdjelo. Pa ipak, ono je svijetu dalo toliko toga: poštansku službu, putnu mrežu, funkcionalnu vladu, pa čak i bašte. Više znamo o carstvima poslije Persije – Rimu i islamskim kalifatima – ali ona su bila nasljednici persijske domišljatosti.
Najvažnije
- Kraljevski put i razvijena putna mreža
- Prvi organizovani poštanski sistem
- Administrativni sistem satrapija
- Vjerska i kulturna tolerancija
- Razvoj hortikulture i koncepta „raja u bašti“
Često se kaže da istoriju pišu pobjednici. Ali kada se osvrnete na antički svijet, tačnije je reći da istoriju pišu istoričari. Iako Kina ima jake pretenzije, navikli smo da se antička Grčka navodi kao rodno mjesto istorije kao discipline. Kod Herodota i Tukidida vidimo porijeklo istorijske metode – pokušaja dokumentovanja događaja, a ne donekle istorijskog imaginarijuma magičnih zvijeri, dosadnih bogova i lokalnih heroja.
A kako su Grci pisali svoju istoriju? Tako što su klevetali svoje neprijatelje. U grčkoj „istoriji“ vidimo Persijsko carstvo kao mjesto raskalašnih, izopačenih, dekadentnih demona koji su tražili samo smrt i ropstvo svih civilizovanih naroda.
Ovo ocrnjivanje Persijskog carstva nastavilo se kroz dva milenijuma evrocentričnog obrazovanja – istorijskog prikaza koji je išao od Grčke do Rima, preko vitezova do Britanije, a zatim do Amerike. Kada su istoričari shvatili da „ostatak svijeta“ može da ponudi barem nešto, do tada je proučavanje Persije patilo zbog nedostatka primarnih izvora dostupnih zapadnim institucijama. Čak i danas, u prodaji se može naći preko 20.000 knjiga o staroj Grčkoj i starom Rimu. Persija čak nema ni poseban odjeljak.
Pa ipak, Persijanci su bili jedna od najvećih civilizacija na svijetu. Ako razgovarate sa bilo kojim Irancem, nećete ga tako lako ućutkati o doprinosu Persije svijetu. Dakle, šta je Persijsko carstvo – koje je nekada pokrivalo današnji Iran, Egipat, Tursku i dijelove Avganistana i Pakistana – pružilo svijetu?
Svi putevi vode u Persepolj
Putevi datiraju iz davnina. Egipat i Sumer su imali puteve. Čak su i prva naselja vjerovatno koristila kaldrmu da bi popločala put. Ali Persijanci su uveli Kraljevski put. Pod dinastijom Ahemenida (550–330. p. n. e.), izgradili su mrežu od preko 2.500 kilometara puteva, od svojih spoljnih provincija do svoje prijestonice Persepolja.
Rimljani, poznati po svojim putevima, učili su i gradili po uzoru na Persijance. Takva mreža je bila neophodna za organizovano, efikasno i integrisano carstvo. Bez dobrih puteva, većina „carstava“ je jednostavno skup nepovezanih i privremeno zastrašenih vazala.
Federalna organizacija carstva
A razlog zašto su putevi bili toliko važni za Persiju je zbog njihove ogromne ambicije. Persija nije bila samo carstvo kojim je vladao mač; bila je to integrisana, centralizovana sila sa dobro osmišljenom birokratijom i funkcionalnom političkom infrastrukturom.
Sve je to vođeno kroz njihov sistem „satrapija“. Satrap je bio lokalni guverner koga je imenovao car, i kome su date određene regionalne slobode da radi ono što je najbolje – sve dok je to služilo dobru carstva. Postojalo je otprilike 20 satrapija na pet miliona kvadratnih kilometara carstva.
Satrapi nisu bili potpuno autonomni od centralne vlasti (poput „Radite šta želite sve dok plaćate porez“), već im je pomagao savjet Persijanaca, u kome je bilo i lokalnih savjetnika, a bio je kontrolisan od strane kraljevskih sekretara i emisara samog kralja, posebno „kraljevog oka“ koji je sprovodio godišnju inspekciju. Upravo zbog satrapija Persija se često identifikuje kao prva „država“ u istoriji.
Pisma Dariju
Persijanci su izumjeli formalni, funkcionalan poštanski sistem nazvan „Čapar Kane“. Egipćani i Asirci su imali poštanske i kurirske službe, ali tek pod Darijem I (548–486. p. n. e.) svijet je dobio svoju prvu mrežu relejnih sistema i poštanskih kuća.
Persijski poštar koji je nosio pakete bi skočio na konja, galopirao do iznemoglosti, a zatim bi zamijenio konja u kući za razmjenu (što je bilo otprilike jedan dan razlike). Nakon brzog doručka od smokava na lepinji, dobio bi odmornog konja i nastavio svojim putem. Sve je to bilo mnogo brže, daleko bezbjednije i daleko efikasnije od svega što je postojalo do tada.
Tolerancija u Persijskom carstvu
Pod vladavinom velikih careva Ahemenida, osvojenim narodima je bilo dozvoljeno da zadrže svoja vjerovanja i vjerske prakse, sve dok nisu narušavali stabilnost carstva. Persijsko carstvo prostiralo se na tri kontinenta i bilo je raznolika, višestruka federacija mnogih plemena, etničkih grupa i vjerskih identiteta.
Bilo je sasvim prihvatljivo da Jevrejin, manihejac ili zoroastrijanac raspravlja o teologiji u kulturnom loncu za topljenje kakav je bio Persepolj. (Zoroastrizam je bio zvanična državna religija Persije koja je takođe, s obzirom na 4.000 godina starosti, vjerovatno najstarija monoteistička religija.)
| Inovacija | Opis | Uticaj danas |
|---|---|---|
| Kraljevski put | Mreža puteva od 2.500 km | Moderni transportni sistemi |
| Poštanski sistem | Relejna dostava poruka | Savremene poštanske službe |
| Satrapije | Regionalna uprava | Federalni sistemi vlasti |
| Tolerancija | Sloboda religije | Multikulturalna društva |
Kao rezultat toga, persijski gradovi su postali izvor velikih naučnih, filozofskih i tehnoloških inovacija. Carstva prije Persijanaca, poput Egipćana i Asiraca, prisiljavala su ljude da se poklone njihovim bogovima i usvoje njihove običaje. Vavilonci su zabilježeni i u Bibliji kako su prisiljavali Jevreje da prestanu sa svojim obožavanjem jednog boga. Persijanci su prvi značajni pretendenti na to da budu što bliži „toleranciji“ koliko je to mogao biti drevni svijet.
Bašte i roštilj
Razlog zašto većina kuća ima baštu ili dvorište vjerovatno je zbog Persijanaca. Egipćani su imali divne oaze, Vavilonci su imali svoje viseće vrtove, ali su Persijanci bašte učinili uobičajenim. Persijanci su baštu vidjeli kao „raj na zemlji“, i svako ko je mogao to da priušti angažovao bi pejzažnog arhitektu ili hortikulturistu kako bi se uvjerio da nešto zeleno i lijepo uvijek bude u vidokrugu kuće.
Prema Herodotovoj Istoriji, car Kserks I je čak imao „voćnjak svih vrsta drveća koje rađa jestivo voće“. Persijske bašte, ili „Čahar Bag“, često su se odlikovale širokim spektrom biljnog svijeta i tekućim vodenim površinama. Bile su mjesta za rekreaciju, ali i za razmišljanje, diskusiju i poslovanje.
Islamske bašte Al-Andalusa u Španiji i mogulske bašte u Indiji bile su po uzoru na persijske bašte. U međuvremenu, rimski državnik Lukul je iz prve ruke vidio ove bašte kada je bio na diplomatskoj misiji u današnjoj Turskoj. Kada se vratio kući, donio je djelić Persije u Rim sa „Lukulovim vrtovima“. Oni su postali popularni i odatle su se proširili preko carstva i u srca Evropljana, prenosi RTS
