Šezdeset pet godina nakon što je u Beogradu održana prva konferencija Pokreta nesvrstanih, predstavnici zemalja njegovog istorijskog jezgra ponovo su se okupili u glavnom gradu Srbije. Sastanak je održan 31. avgusta i 1. septembra, u vrijeme kada se svijet ponovo suočava sa velikim geopolitičkim podjelama, ali ovoga puta bez jasne linije koja dijeli dva bloka.
Nema više ni hladnog rata, a ni Jugoslavije, ali postoji novo nadmetanje velikih sila. SAD i Kina su u strateškom, tehnološkom i ekonomskom rivalstvu, rat u Ukrajini produbio je sukob Rusije i Zapada, dok Evropska unija nastoji da učvrsti sopstvenu geopolitičku težinu. Istovremeno, države Globalnog juga sve glasnije traže veći uticaj u međunarodnim institucijama. Upravo u takvom svijetu Srbija ponovo otvara vrata zemljama sa kojima je Jugoslavija nekada imala izuzetno razvijene političke odnose. Pitanje je šta Beograd danas traži u tom starom diplomatskom prostoru.
BEOGRAD 1961.
Prva konferencija Pokreta nesvrstanih održana je u Beogradu od 1. do 6. septembra 1961. godine, u vrijeme kada je svijet bio podijeljen između Vašingtona i Moskve.
Lideri država Azije, Afrike, Latinske Amerike i Evrope tada su pokušali da stvore politički prostor za zemlje koje nisu željele da njihovu spoljnu politiku određuje jedan od dva suprotstavljena bloka. Jugoslavija je u tom projektu imala posebnu poziciju.
Bila je dovoljno snažna da vodi samostalnu spoljnu politiku, a istovremeno nije pripadala ni NATO-u ni Varšavskom paktu. Josip Broz Tito je mogao da razgovara i sa Vašingtonom i sa Moskvom, ali i da gradi odnose sa liderima Azije, Afrike i Latinske Amerike.
Za mnoge nove države koje su tek izašle iz kolonijalizma, nesvrstanost nije bila samo politika nepripadanja blokovima. Bila je povezana sa dekolonizacijom, suverenitetom, teritorijalnim integritetom, ekonomskim razvojem i zahtjevom da i manje države imaju veću ulogu u međunarodnom sistemu.
Zbog toga je Beograd u jednom trenutku postao jedno od važnih središta svjetske diplomatije.
NOVI IZBOR
Današnja Srbija nema ni približno takvu težinu. Zato ni njena politika nije pokušaj da stvara novi globalni blok ili mijenja pravila svjetskog poretka. Njen cilj je znatno praktičniji – da zadrži što više otvorenih kanala i poveća broj mogućih partnera.
U tome je suštinska razlika između Titove i današnje politike.
Tito je preko nesvrstanih povećavao globalni uticaj Jugoslavije, dok predsjednik Aleksandar Vučić preko tog nasljeđa nastoji da poveća izbore koje Srbija ima. Najbolji primjer takve politike vidljiv je u odnosima Srbije sa Briselom, Moskvom, Vašingtonom i Pekingom.
ČETIRI STRANE
Evropska unija je daleko najvažniji ekonomski partner Srbije. U 2024. godini na EU je otpadalo 58,3 odsto ukupne trgovine Srbije, a članstvo u Uniji ostaje zvanični strateški cilj Beograda.
Istovremeno, Srbija nastoji da zadrži odnose sa Rusijom, prije svega u energetici, ali i kada je riječ o pitanju Kosova i Metohije.
Kina je, s druge strane, postala jedan od najznačajnijih ekonomskih i infrastrukturnih partnera Srbije, a njeno prisustvo u zemlji posljednjih godina značajno je poraslo. Prema podacima Evropske komisije, Kina je 2024. godine učestvovala sa nekih deset odsto u ukupnoj trgovini Srbije.
Četvrtu stranu sve više predstavlja SAD. Beograd i Vašington su u julu ove godine otvorili prvi krug Strateškog dijaloga, čime je uspostavljen institucionalni okvir za produbljivanje saradnje u spoljnoj politici, bezbjednosti, energetici, trgovini, investicijama, nauci, tehnologiji i drugim oblastima. Srpska strana taj proces opisuje kao novo poglavlje u odnosima dvije zemlje i jačanju strateškog partnerstva.
Tako se formira specifična spoljnopolitička konstrukcija: Evropa kao glavni ekonomski oslonac, Rusija kao važan partner u energetici i po pitanju Kosova, Kina kao sve značajniji izvor kapitala, infrastrukturnih projekata i trgovine, a SAD kao sve važniji partner u energetici, tehnologiji, investicijama i bezbjednosti.
To Beogradu daje širi prostor za manevrisanje, ali istovremeno i složeniju diplomatsku računicu. Što je više važnih partnera, veća je i potreba da se njihovi interesi održe u ravnoteži.
DIPLOMATSKI KAPITAL
Posebno mjesto imaju zemlje Globalnog juga. Za Srbiju njihov značaj nije samo istorijski, već i veoma konkretan.
Najočigledniji primjer je Kosovo i Metohija. Beogradu je važno da očuva i proširi krug država koje ne priznaju nezavisnost Kosova, a upravo među afričkim, azijskim i latinoameričkim zemljama nalazi se veliki broj država koje podržavaju poziciju Srbije o tom pitanju.
Srbija je i tokom 2026. godine nastavila da ističe značaj odnosa sa afričkim državama koje su povukle priznanje ili nisu priznale Kosovo.
Zato diplomatska mreža koju je Jugoslavija gradila decenijama i danas ima upotrebnu vrijednost.
U mnogim zemljama Afrike i Azije Jugoslavija je ostavila sliku države koja je podržavala dekolonizaciju i pravo novih država da samostalno određuju svoju politiku. Beograd sada pokušava da tu staru prepoznatljivost pretvori u nove političke, ekonomske i diplomatske veze.
To se vidi i po nastojanju Srbije da sa afričkim državama razvija saradnju u oblastima koje nemaju mnogo veze sa hladnoratovskim nasljeđem, od poljoprivrede i obrazovanja do digitalizacije, investicija i trgovine.
Nesvrstanost više nije ideologija. Ona je diplomatski resurs.
SUŠTINSKA PROMJENA
Međutim, ni svijet nesvrstanih više nije isti kao prije 65 godina. Indija je izrasla u jednu od ključnih svjetskih sila. Turska širi svoj uticaj od Balkana i Kavkaza do Afrike i Centralne Azije.
Saudijska Arabija i Ujedinjeni Arapski Emirati koriste finansijsku snagu za širenje političkog i ekonomskog uticaja, dok Brazil nastoji da poveća težinu Latinske Amerike. Zajedničko im je to što sve manje prihvataju ideju da odnosi sa jednom velikom silom moraju određivati njihove odnose sa svima ostalima.
Indija je istovremeno partner SAD, članica BRIKS-a i veliki kupac ruske nafte. Turska je članica NATO-a, ali razvija odnose i sa Moskvom i Pekingom. Saudijska Arabija sarađuje sa Vašingtonom, ali istovremeno produbljuje veze sa Kinom.
To pokazuje suštinsku promjenu. Države više ne moraju nužno da biraju jedan blok. Mogu da budu dio jedne bezbjednosne strukture, da kapital traže od druge sile, energente kupuju od treće, a političke saveznike traže na sasvim drugom kraju svijeta.
Savremena nesvrstanost zato sve manje znači politiku “između” velikih sila, a sve više politiku “sa više strana”.
MULTIPOLARNOST
U takvom svijetu treba posmatrati i širenje BRIKS-a. Ova organizacija nije zamjena za Pokret nesvrstanih i njegove članice nemaju jedinstvenu spoljnopolitičku viziju. Ipak, njeno širenje pokazuje da značajan broj država želi međunarodni sistem u kojem će imati više izbora i manje zavisiti od institucija i pravila koje su decenijama oblikovale zapadne sile. To je dio šireg procesa multipolarizacije.
Sve više država želi da trguje sa Zapadom, ulaže sa Kinom, kupuje energente od Rusije, sarađuje sa arapskim monarhijama i istovremeno zadrži sopstvenu političku poziciju. Upravo je to prostor u kojem Srbija vidi svoju šansu.
BALANS SNAGA
Ipak, bilo bi pogrešno današnju politiku Srbije nazvati nastavkom Titove nesvrstanosti. Jugoslavija je pokušavala da okupi veliki broj novih država oko zajedničke političke platforme i da utiče na oblikovanje međunarodnog poretka. Srbija nema takvu ambiciju.
Njen pristup je pragmatičniji. Beograd želi da zadrži što više otvorenih kanala i da za različite interese ima različite partnere.
Evropa je ključna za trgovinu i investicije, Kina za veliki dio infrastrukturne saradnje i kapitala, Rusija za energetiku i pitanje Kosova, dok zemlje Afrike i Azije mogu da budu važne za diplomatsku podršku i nova tržišta.
Do sada je Beograd uspijevao da različite odnose drži u relativnoj ravnoteži. Ali taj prostor nije neograničen.
Rat u Ukrajini već je pokazao koliko je teško istovremeno održavati bliske odnose sa Moskvom i evropski kurs. Ukoliko se američko-kinesko nadmetanje dodatno zaoštri, pritisak na države koje pokušavaju da održe odnose sa obje strane mogao bi biti još veći.
Tada će se od Srbije tražiti jasnije opredjeljenje u pitanjima tehnologije, investicija, bezbjednosti, sankcija i strateške infrastrukture. Drugim riječima, nije najveći problem imati više partnera dok oni međusobno konkurišu. Problem nastaje onda kada počnu tražiti da se bira.
NOVA RAČUNICA
Zbog toga skup održan 31. avgusta i 1. septembra ima značaj koji prevazilazi obilježavanje jednog istorijskog datuma.
Beograd je ponovo okupio predstavnike zemalja sa kojima je Jugoslavija nekada imala snažne političke veze, ali današnji cilj nije obnavljanje nekadašnjeg svijeta. Cilj je da se stare veze pretvore u nove interese.
To znači diplomatsku podršku, nova tržišta, investicije, infrastrukturnu i energetsku saradnju, ali i veći prostor za djelovanje u međunarodnim organizacijama.
Zato je možda najvažnije što je Srbija prihvatila nasljeđe nesvrstanosti kao nešto više od muzejske uspomene. Ona pokušava da ga prilagodi vremenu u kojem više nema dva bloka, ali ima sve više centara moći.
TITOVIM STAZAMA
Tu je i najveća razlika između Tita i Vučića. Tito je gradio međunarodni pokret da bi povećao uticaj Jugoslavije. Današnji Beograd koristi nasljeđe tog pokreta da bi povećao sopstveni izbor.
Istorija se, naravno, ne ponavlja. Nema Jugoslavije, nema Sovjetskog Saveza, a ni svijet više nije podijeljen na dva jasna bloka. Ali vratila se jedna stara potreba – potreba malih i srednjih država da ne zavise potpuno od volje najmoćnijih.
Za Srbiju je zato najvredniji dio nesvrstanog nasljeđa upravo mreža odnosa koju je Jugoslavija gradila širom svijeta.
Beograd danas ne pokušava da bude novi centar nesvrstanog svijeta. Pokušava da bude mjesto kroz koje će prolaziti što više političkih, ekonomskih i diplomatskih veza. To je mnogo manji cilj od Titovog. Ali je, u sadašnjem svijetu, i mnogo realniji.
Snaga glasa
Pokret nesvrstanih danas okuplja 121 državu članicu, dok još 18 zemalja ima status posmatrača. Od prvog samita u Beogradu 1961. godine, kada je učestvovalo 25 država, pokret je višestruko proširio svoje članstvo i obuhvatio gotovo čitav prostor Azije, Afrike i Latinske Amerike. Njegova težina zato nije u vojnoj ili ekonomskoj snazi pojedinačnih članica, već u broju glasova koji mogu da se objedine u Ujedinjenim nacijama. Za države koje nemaju snagu velikih sila, zajednički nastup u multilateralnim institucijama ostaje jedan od načina da povećaju politički uticaj i izbore se za veći prostor u odlučivanju o globalnim pitanjima.
Izvor: Glas Srpske
