Granice virtuelne suverenosti

Objavljeno: 14.7.2017.

Piše: Slobodan Ikonić

Hrvatska se ne odriče ni pedlja granice svoje „kifle“ već bi da zahvati i tuđe, pozivajući se na aršine koji, kada bi se dosledno primenili, upravo njoj ne bi išli u korist
Sinonim suvereniteta neke države su njene granice, zbog čega se često vode sporovi, sukobi, pa i ratovi. Ponekad se ni tako ne dolazi do konačnog rešenja. I haotični raspad bivše Jugoslavije, pored tragičnih ljudskih žrtava, imao je za posledicu da praktično nijedna granica između država naslednica nije do kraja utvrđena, odnosno ne postoje zaključeni sporazumi o razgraničenju. Između nekadašnjih bratskih republika postoji bar petnaestak spornih graničnih tačaka, a negde su sporne i čitave linije razdvajanja.

LINIJE SPORENjA Sporne su granice između Srbije i Hrvatske, Bosna i Hercegovina ima granične sporove i sa Srbijom i sa Hrvatskom, tu je i granični spor između Kosova i Crne Gore, a poslednji problem koji će biti rešen, ako uopšte bude rešen, jeste između Srbije i Kosova. Međusobno su razgraničenje do kraja dovele jedino Crna Gora i Bosna i Hercegovina, potpisivanjem sporazuma o razgraničenju avgusta 2015. godine u Beču.
Teško je ne primetiti kako je upravo Republika Hrvatska u centru većine graničnih sporova koji su podignuti na viši međunarodni nivo i koji proizvode opasne političke tenzije. Izuzimajući državnu granicu sa Mađarskom, nasleđenu iz doba SFRJ, naši zapadni susedi su u nekoj vrsti graničnog spora sa svim državama koje ih okružuju.
Čak ni međunarodne arbitraže, koje rešavaju sporove tamo gde međusobnog dogovora nema, nisu, izgleda, rešenje balkanskih graničnih sporova, u kojima preovladava želja za stalnim žarištem krize u svrhu spoljne ili unutrašnje upotrebe.
Čitaocima je dobro poznat spor između Slovenije i Hrvatske u vezi sa Piranskim zalivom i pristupom alpske republike otvorenom moru, u kojem je odluka Arbitražnog suda u Hagu o njihovom razgraničenju, umesto rešenja, donela nove probleme i sukobe.
Zvanična Hrvatska je i pre presude iznela stav da je arbitražni sporazum za Hrvatsku „mrtvo slovo na papiru“, kao i da je potrebno tražiti drugu opciju rešavanja teritorijalnog spora u vezi sa morskom granicom. Slovenija je, s druge strane, saopštila da odluka Arbitražnog suda o graničnom sporu mora da se poštuje.

SRPSKO-HRVATSKI SPOR I Srbija sa Hrvatskom već više od 15 godina ne može da reši spor oko utvrđivanja 145 kilometara duge međudržavne granice na Dunavu, što predstavlja jedno od najosetljivijih političkih pitanja koje opterećuje odnose dve zemlje. Radi identifikacije i utvrđivanja međudržavne granice, Srbija i Hrvatska su još 2002. osnovale mešovitu komisiju koja je dobila zadatak da pripremi ugovor sa opisom granične linije između ova dva suseda. Komisija je usvojila Protokol o načelima za identifikaciju – utvrđivanje granične linije i pripremu Ugovora o državnoj granici između Republike Hrvatske i tadašnje Savezne Republike Jugoslavije. Do danas komisija nije objavila nikakve zvanične podatke o rezultatima razgraničenja. Prema poslednjim dostupnim informacijama, koje datiraju još iz marta 2015, nijedna država još nije imenovala nove delegacije koje bi radile na sporazumu, pa se međudržavna komisija nije sastajala od 2011. godine.
Pod sporom jedino nije deo koji se proteže Sremom, od srpskog sela Jamena na jugu, pa sve do hrvatskog Iloka na severu, gde dotiče Dunav, iako i tu postoje brojne nelogičnosti, koje bi uz malo dobre volje mogle biti ispravljene. Recimo, put Jamena–Morović, na kom se u jednom delu granična linija poklapa sa belom linijom koja razdvaja saobraćajne trake, te se stoga putnik koji ide u smeru Morovića zapravo kreće kroz teritoriju Srbije, dok onaj koji ide ka Jameni putuje kroz Hrvatsku. Ili pak odmaralište-bolnica Principovac, kroz koje bukvalno prolazi granična linija ostavljajući smeštajni objekat jednoj državi, a kuhinju drugoj.

PROBLEMATIČNI DUNAV Daleko problematičniji je deo granice koji se proteže uz Dunav, od Iloka i Bačke Palanke na jugu, do Mađarske na severu. Republika Hrvatska zastupa stanovište da državna granica mora pratiti granice opština, koje su pak zasnovane na pređašnjim granicama katastarskih opština utvrđenim još u doba Austrougarske. Problem sa tim stavom leži u činjenici da tako definisana granica ne prati tok Dunava, koji je u decenijama i vekovima iza nas više puta menjao svoj tok, što usled prirodnih geoklimatskih procesa, što kao rezultat organizovanih radova na presecanju njegovih okuka i meandara, kako bi se olakšala plovidba. Ako bi hrvatski stav dobio međunarodno priznanje, granica bi se čak 19 puta udaljavala s Dunava i ulazila na kopno jedne od obala, da bi se opet vratila sredini rečne matice. Time bi se stvorio čitav niz teritorijalnih „džepova“ ukupne površine od desetak hiljada hektara s leve (srpske) obale Dunava i oko tri hiljade hektara sa desne (hrvatske) obale. Najviše ovih „džepova“ nalazilo bi se na području Sombora i Apatina, a jedan bi čak zahvatao deo urbanog područja Apatina, odnosno industrijske zone sa južne strane naselja.
Preciznije, Hrvatska ispostavlja zahtev da joj se „prizna“ zemljište istočno od Baranje, na levoj dunavskoj obali, sve do odbrambenih nasipa, ono koje je (uglavnom) premeravano tokom druge polovine 18. veka, za vreme vladavine Marije Terezije (1717–1740–1780), i 1830. godine definisano kao pripadnost određenih katastarskih opština. Prema nalazima hidroloških stručnjaka, „bilo je sasvim logično da granica katastarskih opština između Bačke i Baranje ide sredinom toka Dunava. Kasnije, kad je kod Apatina 1795. došlo do pomeranja toka i kada je došlo do potapanja južnog dela tadašnjeg grada, bila je prva i jedina korekcija katastarskih granica do danas. Međutim, početkom druge polovine 19. veka Dunav se ponovo vratio u staro korito kod Apatina, ali nije usledila korekcija granice, nije došlo do vraćanja dela apatinskog atara koji je bio pridodat krajem 18. veka baranjskoj opštini. Ovako davno utvrđena granica između bačkih i baranjskih opština je potpuno neprirodna, jer danas više puta seče glavno korito Dunava i pruža se čas po baranjskom području, čas duboko zalazi u bačko područje. Rezultat toga je da danas deo apatinskog gradskog područja… i oko 30 odsto ukupne dužine prve odbrambene linije (nasipa koji brani Bačku) pripada baranjskim katastarskim opštinama“.

MEĐUNARODNO PRAVO Stav Republike Srbije je principijelan i zasniva se na međunarodnom pravu i propisima koji definišu razgraničenje na međunarodnim plovnim rekama, što Dunav svakako jeste. U takvim slučajevima, državna granica po pravilu prati sredinu rečnog toka, odnosno rečne matice, čime se olakšava međunarodna plovidba i kompenzuju sva prirodna pomeranja do kojih dolazi u rečnom toku. I faktičko stanje u najvećem delu potkrepljuje poziciju naše države, budući da gotovo čitavo područje s leve obale Dunava kontroliše srpska granična policija.
Po međunarodnom pravu, uređenje granice dve države koje izlaze na istu reku vrši se tako da je granica tačno tamo gde je matica reke. Odstupanje od tog pravila je moguće samo uz potpisivanje protokola obe države o saglasnosti da se od pravila odstupi. Mi smo imali taj slučaj sa Rumunima pri izgradnji HE „Đerdap 1“ kada je Rumunima dato 10 hektara akva teritorije, ali je to vraćeno pri izgradnji HE „Đerdap 2“.
Istina je da je u zemljišne knjige bivših opština i republika SFRJ upisivana zemlja vlasnika koji su bili s druge strane Dunava, odnosno avnojevske granice, ali je isto tako istina da Hrvati te granice priznaju kada za to imaju interesa, kao u slučaju proglašavanja nezavisne države u poslednjem ratu, ili prisvajanja teritorije Baranje, koju im je pre toga poklonio Tito a izručio Milovan Đilas, a ne priznaju kada to nagoveštava makar i najmanji ustupak na račun zamišljene hrvatske državne teritorije. Zato se Hrvatska u okviru pretenzija na srpsku teritoriju u avnojevskim granicama ne odriče ni Vukovarske ni Šarengradske ade, koje su na srpskoj strani Dunava i bliže srpskoj obali nego sredini reke.

BADINTEROVA KOMISIJA Hrvatska čak ne voli da je podsećaju na Arbitražnu komisiju Evropske zajednice, poznatiju kao „Badinterova komisija“ – ona je još 1991. godine insistirala na prihvatanju administrativnih, unutrašnjih granica među jugoslovenskim republikama za međudržavne granice a koje bi mogle da se menjaju putem slobodnog međusobnog dogovora.
Badinterova komisija je osnovana povodom Konferencije o bivšoj Jugoslaviji u Hagu 1991. godine i njena arbitraža ima snagu međunarodne presude. Članovi Komisije bili su svi predsednici ustavnih sudova država osnivača EU. Reč je o uglednim pravnim stručnjacima koji su stvorili sveobuhvatan dokument sastavljen od deset mišljenja. Većina građana Srbije i dalje misli da je to grupa međunarodnih eksperata koja je tadašnjoj SRJ nanela ogromnu štetu i doprinela raspadu SFR Jugoslavije.
Pitanje povlačenja državne granice između Srbije Arbitražna komisija za bivšu Jugoslaviju je iznela u mišljenju br. 3, po kojem će „demarkacione linije između Hrvatske i Srbije moći da se menjaju samo putem slobodnog i međusobnog dogovora“, a ako se strane ne dogovore suprotno, „ranije granice poprimaju karakter granica koje štiti međunarodno pravo“.
Problemi granica, stoji dalje u tekstu, naročito oni što se tiču republika na koje se odnosi postavljeno pitanje, moraće da se reše u skladu sa sledećim kriterijumima. Prvo – spoljne granice će morati da se poštuju u svim slučajevima, u skladu sa načelom na koje se podseća u Povelji UN, sa deklaracijom o principima međunarodnog prava koji se tiču odnosa prijateljstva i saradnje između država, u skladu sa Poveljom UN, Rezolucija 2625 Generalne skupštine UN, i u skladu sa Završnim aktom iz Helsinkija kojim se inspiriše član 11 Bečke konvencije od 23. avgusta 1978. godine o sukcesiji država na planu ugovora. Drugo, demarkacione linije između Hrvatske i Srbije moći će da se menjaju samo putem slobodnog i međusobnog dogovora. Treće, ako se ne dogovori suprotno, ranije granice poprimaju karakter granica koje štiti međunarodno pravo. To je zaključak na koji navodi princip poštovanja teritorijalnog statusa quo i naročito princip uti possidetis juris qui (novoformirane nezavisne države imaće teritoriju koju su imale njihove dotadašnje teritorije).
S obzirom na to da do dogovora oko uređenja granice između Srbije i Hrvatske nije došlo primenom navedenih principa, granica je zatečena linija koja prati međurepubličku demarkaciju izvršenu u periodu nakon Drugog svetskog rata. Prihvaćeno rešenje, međutim, nema značenje razgraničenja u međunarodnopravnom smislu, već posredno izvedene administrativnopravne demarkacije unutrašnjih granica između dve federalne jedinice bivše SFR Jugoslavije.

NASLEĐE AVNOJ-a Hrvatska takođe ne voli da spominje da ni u SFRJ međusobne granice republika nikada nisu bile definisane, već se republičkom teritorijom smatralo ono što je po međusobnim dogovorima iz 1945. kontrolisala policija neke republike. To su te famozne „avnojske“ granice. E, po tom dogovoru, levu stranu Dunava je kontrolisala SR Srbija (od 1974–1988. SAP Vojvodina), a desnu SR Hrvatska, bez obzira na katastarsko stanje.
Ako pak Hrvatska više ne priznaje međurepubličke granice, onda Srbija treba da pokrene pitanje Baranje i srpskog grada Vukovara. To je deo Vojvodine koji su komunisti bespravno pripojili Hrvatskoj.

TAKTIKA ODUGOVLAČENjA Sva je prilika da, ukoliko granični spor Srbije i Hrvatske o međudržavnoj granici na Dunavu ne bude rešen diplomatskim pregovorima, njime će morati da se bavi arbitraža ili Međunarodni sud pravde, kao u slučaju spora Hrvatske i Slovenije oko Piranskog zaliva. Zvaničnici Srbije veruju da bi tada bio poštovan važeći princip razgraničenja na međunarodnim plovnim rekama, kakav se primenjuje pri razgraničenju Dunava između Mađarske i Slovačke ili Srbije i Rumunije, da bi u prilog takvom rešenju išlo i zakonsko razgraničenje iz 1945. godine i nadležnosti koje je nad tim područjem skoro pet decenija imala Srbija. Naime, još od 1945. na snazi je odluka po kojoj je granica Vojvodine (SR Srbije) prema Hrvatskoj određena Dunavom od mađarske granice do Iloka, i od 1941. do 1991. godine ta granica nije izmenjena nijednim drugim zakonom.
Biće da je „taktika“ Hrvata sasvim suprotna – maksimalno će odugovlačiti sa bilateralnim rešenjem, kako bi Srbiju doveli pred svršen čin. Jer sa nerešenim pitanjem granica Srbija ne može u EU. Zagreb računa i na pritisak iz Brisela na Srbiju da se dve zemlje ponovo nađu na sudu u Hagu.

KATASTARSKA ZAMKA Međutim, Arbitražni sud koji se bavio sporom Hrvatske i Slovenije koristio je katastarske granice, što je za slučaj Srbije i granice na Dunavu nepovoljno, jer odstupa od našeg zahteva da se kao granica sa Hrvatskom koristi sredina rečnog toka. Profesor dr Milomir Stepić sa Instituta za političke studije za „Sputnjik“ je rekao da bi Srbija, zbog ove odluke oko Piranskog zaliva, morala ozbiljno da pripazi ako dođe do eventualne arbitraže oko granice na Dunavu. „Ta arbitražna komisija je donela odluku za Sloveniju i Hrvatsku pozivajući se na katastarske granice. To za nas može da bude veoma opasno, jer ako priznaju katastarske granice u našem slučaju, Hrvatska može da bude u prednosti“, kaže Stepić i naglašava da je održana arbitraža bila između dve članice EU i NATO-a, a naša arbitraža bi bila između nas koji smo van Unije i države članice EU, što nas i u tom smislu stavlja u lošiju poziciju. Zaključuje da zbog svega toga sudbinu Srbije i dunavske granice ne bi predavao u ruke neke arbitražne komisije. Srećom, ni Zagreb ne priznaje odluku o Piranskom zalivu.
Otud i procena da će pitanje razgraničenja Srbije i Hrvatske ostati konzervirano još dugo, odnosno da se ovom problemu neće aktivnije pristupati u dogledno vreme. Srpskoj strani odgovara status kvo u kom faktički i drži skoro sve što u sporu potražuje, dok će, taktički posmatrano, Hrvatska verovatno pričekati nešto povoljniji momenat za pritisak na Srbiju, kada se naša država bude dodatno približila članstvu u Evropskoj uniji, odnosno kada članstvo u njoj umesto udaljenog cilja za našu državu postane realna mogućnost. Ako do toga uopšte dođe.

Piše: Slobodan Ikonić  za pecat.co.rs    

Komentariši

Vaš e-mail neće biti objavljen. Podaci koji su neophodni obilježeni su znakom *